گسترش صنایع غذایی؛ تثبیت سطح درآمد و افزایش سود کشاورزان
گسترش این صنایع باعث تثبیت سطح درآمد و افزایش سود کشاورزان میشود و همچنین شرایطی فراهم خواهد شد که در زمان افزایش تولید محصولات و کاهش تقاضا برای تولیدات خام، مانع از ضایع شدن آن و نوسانات منفی قیمت میشود.
بالا رفتن ارزش افزوده علاوه بر توانمندی کشور به طور غیرمستقیم کشاورزان را در جهت توسعه بخش کشاورزی بهرهمند میکند و در درازمدت منافع آنها را تثبیت و تداوم میبخشد.
صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی به دلایلی از جمله امنیت غذایی، تامین نیازهای عمده معیشتی جامعه و مواد خام بسیاری از صنایع، کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، افزایش درآمد کشاورزان و افزایش صادرات غیرنفتی از اهمیت ویژهای برخوردار است.
تحلیل چالشها و ارائه راهکارهای توسعه صنعت غذایی کشور: ضرورت شتاب در رشد ارزش افزوده
صنعت غذایی کشور، به رغم برخورداری از مزیتهای اقتصادی و توجیه مناسب برای سرمایهگذاری، با چالشهای ساختاری و عملیاتی متعددی روبهرو است که مانع از شتاب لازم در رشد ارزش افزوده آن نسبت به سایر بخشهای صنعتی شده است. این وضعیت، منجر به از دست رفتن فرصتهای طلایی در بازارهای صادراتی و تحمیل ضررهای هنگفت اقتصادی به کشور میشود.
چالشهای اصلی صنعت غذایی کشور:
- صادرات محصولات کشاورزی خام و کمبود ارزش افزوده: عدم توسعه کافی صنایع تبدیلی و تکمیلی باعث شده است که بخش قابل توجهی از محصولات کشاورزی به صورت خام یا با فرآوری ناچیز صادر شوند. این امر، کشور را از کسب ارزش افزوده بیشتر، ایجاد بازارهای صادراتی بهتر و رونق اقتصادی محروم میسازد.
- ضایعات هنگفت کشاورزی و عدم توجیه سرمایهگذاری: میزان ضایعات محصولات کشاورزی، که عمدتاً مربوط به مرحله پس از برداشت تا کارخانه است، همچنان در حدود ۳۰ درصد برآورد میشود. این میزان ضایعات، که معادل ۵ تا ۱۰ میلیارد دلار یا تقریباً ۲۵ درصد درآمد نفتی سالانه است، توجیه توسعه کمی واحدهای صنایع غذایی را زیر سوال برده است.
- مشکلات کیفی و ساختاری در تولید و عرضه:
- ضعف بستهبندی: بستهبندی نامرغوب به عنوان یکی از بزرگترین مشکلات، بر کاهش جذابیت صادراتی و کیفیت نهایی محصول تاثیر منفی میگذارد.
- عدم تنوع تولید: کمبود تنوع در محصولات، که ناشی از عدم اختصاص هزینه به تحقیقات و تلقی شدن آن به عنوان سربار است، قدرت رقابت با نمونههای خارجی را تضعیف میکند و در نتیجه جذب مشتری و فروش را کاهش میدهد.
- فرسودگی تجهیزات و افزایش قیمت تمام شده: فرسوده بودن دستگاهها و ماشینآلات کارخانجات، علاوه بر کاهش کیفیت تولیدات نسبت به رقبای خارجی، به طور مستقیم بر افزایش قیمت تمام شده محصول اثر میگذارد.
- تأثیرپذیری از قیمت محصولات کشاورزی: افزایش قیمت تضمینی محصولات کشاورزی، به عنوان ماده اولیه، به صورت مستقیم قیمت تمام شده تولیدات غذایی را افزایش میدهد.
- فعالیتهای زیرزمینی: وجود فعالیتهای غیرمجاز و زیرزمینی، سلامت رقابت و کیفیت محصولات را تهدید میکند.
- مشکلات لجستیک و زیرساختها:
- ضعف در سیستم حملونقل و نگهداری: کمبود سردخانهها، گرانی هزینههای نگهداری و مشکلات در سیستم حملونقل، سهم بزرگی از ضایعات پس از برداشت را تشکیل میدهند.
- ملاحظات مکانیابی: نیاز صنایع غذایی به استقرار در مکانهایی با دسترسی آسان به جاده اصلی، راهآهن، لوازم یدکی و نیروی کار، در عمل به یک چالش زیرساختی تبدیل شده است.
- تأثیرپذیری از مسائل سیاسی و رویههای تجاری نامناسب: برخی کارخانجات صنعت غذا به جای فرآوری، به واردات محصولات غذایی خارجی (مانند محصولات چینی)، بستهبندی و توزیع آنها در داخل کشور روی آوردهاند که این امر به زیان تولید ملی و توسعه واقعی صنعت غذا است.
راهکارهای استراتژیک برای شتاب در رشد ارزش افزوده:
برای عبور از چالشهای فعلی و دستیابی به اهداف توسعهای، اجرای راهکارهای زیر ضروری است:
- حمایت دولت و ارائه تسهیلات هدفمند:
- اختصاص تسهیلات اعتباری بیشتر و متناسب با نیازهای بازار برای سرمایهگذاری در صنایع غذایی.
- تأمین انگیزه برای فعالیت و سرمایهگذاری در این بخش با اعطای مشوقهای دولتی.
- توسعه کیفی و استانداردسازی تولید:
- تجدید ساختار و نوسازی ماشینآلات: اختصاص تسهیلات ویژه برای بهروزرسانی دستگاهها و ماشینآلات فرسوده با هدف کاهش قیمت تمام شده و افزایش کیفیت محصولات در حد استانداردهای جهانی.
- رعایت دقیق نکات بهداشتی و استفاده از فناوریهای تولید روز دنیا برای تطابق محصولات با استانداردهای بینالمللی.
- تمرکز بر ارزش افزوده و صادرات:
- توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی: برنامهریزی برای فرآوری بیشتر محصولات کشاورزی به جای صادرات خام.
- اصلاح بستهبندی: سرمایهگذاری و تسهیلات ویژه برای ارتقاء کیفیت و تنوع بستهبندی به منظور افزایش سهم در بازارهای صادراتی.
- پشتیبانی از تحقیق و توسعه (R&D): تشویق واحدها به سرمایهگذاری در بخش تحقیقات برای ایجاد تنوع در تولید و عرضه محصولات جدید که منجر به جذب مشتری بیشتر و افزایش روزکاری و اشتغالزایی میشود.
- مدیریت ضایعات و لجستیک پس از برداشت:
- سرمایهگذاری در زیرساختهای لجستیک: تأمین و توسعه سردخانههای استاندارد و تجهیزات حملونقل مناسب برای کاهش ضایعات در مراحل پس از برداشت تا کارخانه.
- برنامهریزی جامع برای کاهش ضایعات از ۳۰ درصد فعلی به سطوح استاندارد جهانی.
در نهایت، صنعت غذایی کشور دارای پتانسیل عظیم برای ایجاد ارزش افزوده و کارآفرینی است؛ به طوری که تولید یک بشکه رب گوجه فرنگی، برخلاف استخراج نفت، میتواند منجر به کارآفرینی و حفظ ثروت ملی در داخل کشور شود. دستیابی به این پتانسیل، مستلزم یک اراده جدی برای رفع موانع ساختاری، حمایتهای دولتی هدفمند و برنامهریزیهای کلان برای حرکت از صادرات خام به تولید با ارزش افزوده بالا و صادرات کیفی است.
